Badania dziecka w pierwszych tygodniach życia - jakie badania mogą okazać się przydatne?
Dowiedz się więcej
Dziecko na czczo - prawda czy mit?
Spis treści:
- Dlaczego niektóre badania muszą być wykonane na czczo?
- Badania na czczo u dzieci – tak czy nie?
- Nawodnienie – ważny element przygotowania
- Pilna diagnostyka dziecka
- Na czczo – co to właściwie znaczy?
- Leki a badanie na czczo
- Czy lipidogram trzeba wykonywać na czczo?
- Dlaczego pora pobrania i podobne warunki są ważne?
Bogata oferta badań oferowanych przez sieć laboratoriów Diagnostyka zawiera ponad 3000 badań laboratoryjnych wykorzystywanych zarówno w rutynowym monitorowaniu stanu naszego zdrowia jak również w diagnostyce i ocenie progresji chorób. Dla wiarygodności uzyskanych wyników badań kluczowe jest odpowiednie przygotowanie pacjentów, w niektórych przypadkach wymaga to pobrania materiału na czczo, co bywa trudne do zrealizowania u małych dzieci. Co dokładnie kryje się pod znanym wszystkim terminem „pobrania materiału do badań na czczo” i jak przygotować dzieci do badań laboratoryjnych, które muszą być wykonane na czczo? Które badania i dlaczego – nie tylko w przypadku dzieci – muszą być wykonywane na czczo?
Dlaczego niektóre badania muszą być wykonane na czczo?
Badania laboratoryjne są ważnym elementem profilaktyki, diagnostyki i monitorowania leczenia. Wiarygodność wyników zależy nie tylko od samego oznaczenia, lecz także od właściwego przygotowania pacjenta do pobrania materiału.
Zacznijmy od tego, że nie wszystkie badania krwi wymagają pobrania na czczo. Wpływ ostatniego posiłku zależy od rodzaju oznaczanego parametru, dlatego zasady przygotowania powinny być dostosowane do konkretnego badania.
W przypadku dzieci konieczność pozostawania na czczo zależy przede wszystkim od rodzaju zleconego badania, wieku dziecka oraz celu diagnostyki. Nie każde badanie wymaga kilku- czy kilkunastogodzinnej przerwy od jedzenia, a u najmłodszych dzieci długotrwałe pozostawanie bez posiłku może być wręcz nieuzasadnione. Sposób przygotowania dziecka do pobrania krwi należy omówić z lekarzem kierującym na badania, pielęgniarką albo personelem laboratorium.
Badania na czczo u dzieci – tak czy nie?
W przypadku wielu pacjentów procedurze pobrania krwi, a zwłaszcza momentowi wprowadzenia igły do żyły towarzyszy uczucie dyskomfortu, a reakcja lękowa jest szczególnie silna w przypadku dzieci, co często budzi niepokój rodziców. Dlatego też w celu zapewnienia wysokiej wartości diagnostycznej wykonywanych u dzieci badań, a tym samym zmniejszeniu ryzyka konieczności powtórnego ich wykonania, kluczowe jest właściwe przygotowanie małych pacjentów do pobrania krwi, szczególnie w przypadku badań, które powinno się wykonywać na czczo. Jak więc do takich badań należy przygotować najmłodszych pacjentów?
Najważniejsza zasada brzmi: nie należy automatycznie zakładać, że każde dziecko musi zgłosić się na każde badanie na czczo. O tym, czy potrzebna jest przerwa od jedzenia, decyduje przede wszystkim rodzaj zleconego badania i sytuacja kliniczna.
| Wiek / sytuacja | Ogólna zasada przygotowania |
| Noworodki i niemowlęta | Zwykle krew pobiera się nie wcześniej niż po 30 minutach od ostatniego karmienia. Pobranie nie powinno być niepotrzebnie odwlekane z powodu karmienia. Jeżeli charakter badania tego wymaga, należy uwzględnić czas ostatniego karmienia zgodnie z zaleceniem lekarza lub laboratorium. |
| Dzieci poniżej 3. roku życia | U dzieci poniżej 3. roku życia krew pobiera się zwykle co najmniej 3 godziny od ostatniego posiłku. W wielu sytuacjach nie ma potrzeby stosowania długiej, 8–12-godzinnej głodówki. Jeżeli dane badanie nie wymaga ścisłego pobrania na czczo, dopuszczalne może być lekkie śniadanie; przy badaniach zależnych od posiłku należy zastosować zalecenia dla konkretnego oznaczenia. |
| Dzieci powyżej 3. roku życia | Zwykle dziecko powyżej 3. roku życia traktuje się jak pacjenta dorosłego. Jeżeli dane oznaczenie wymaga pobrania na czczo, stosuje się zasady właściwe dla tego badania i zalecenia lekarza. |
Przed planowanym pobraniem warto ustalić z lekarzem kierującym czy dane badanie rzeczywiście powinno być wykonane na czczo oraz jak długa powinna być przerwa od ostatniego posiłku. Informację o czasie ostatniego karmienia lub posiłku należy także przekazać osobie pobierającej materiał i lekarzowi interpretującemu wynik.
Nawodnienie – ważny element przygotowania
Dla uzyskania prawidłowego wyniku badania, ale także ułatwienia samego procesu pobrania krwi, poza przerwą od posiłku, istotne jest także odpowiednie nawodnienie dziecka wodą niegazowaną. Ważne jest jednak, aby nie podawać dzieciom soków czy napojów dosładzanych, których spożycie w wymierny sposób wpłynie na uzyskane wyniki badań.
Pilna diagnostyka dziecka
Jeżeli stan dziecka wymaga pilnej oceny – np. w szpitalnym oddziale ratunkowym (SOR) lub izbie przyjęć – wykonania niezbędnych badań nie należy odkładać o kilka godzin wyłącznie po to, aby dziecko pozostawało na czczo. W takiej sytuacji priorytetem jest szybkie uzyskanie informacji niezbędnych do rozpoznania i leczenia, a wyniki interpretuje się z uwzględnieniem czasu od ostatniego posiłku.
Które badania wymagają wykonania na czczo, a w przypadku których jest to zalecane?
Wpływ posiłku na wynik zależy od rodzaju badania. W przypadku części oznaczeń pobranie krwi na czczo jest elementem warunkującym prawidłową interpretację, natomiast przy wielu innych nie jest bezwzględnie konieczne, choć wykonanie kolejnych oznaczeń w podobnych warunkach poprawia ich porównywalność.
Szczególnego przygotowania wymagają m.in.:
- glukoza oznaczana na czczo,
- insulina oznaczana na czczo i wskaźniki wyliczane na jej podstawie,
- doustny test tolerancji glukozy – OGTT (pierwsza próbka wymaga bezwzględnie pobrania na czczo),
- wybrane badania metaboliczne.
To jakich zasad pobrania krwi wymaga konkretne badanie należy sprawdzić na stronie danego badania lub kierować się instrukcjami udzielonymi przez pracowników laboratorium, pielęgniarkę lub lekarza. W przypadku dzieci warunki pobrania krwi należy bezwzględnie przedyskutować z lekarzem.
Na czczo – co to właściwie znaczy?
Badania krwi są niezwykle cennym źródłem informacji na temat naszego zdrowia. Dlatego też niezależnie czy wykonujemy coroczne badania kontrolne, badania przesiewowe czy badania mające na celu monitorowanie wdrożonej terapii i progresji choroby, aby uzyskane wyniki miały odpowiednią wartość diagnostyczną kluczowe jest właściwe przygotowanie się do badania, co w niektórych przypadkach oznacza konieczność stawienia się na czczo.
W przypadku badań wykonywanych na czczo w okresie poprzedzającym pobranie materiału nie należy przyjmować jakichkolwiek pokarmów czy napojów z wyłączeniem czystej, przegotowanej wody, a także unikać palenia tytoniu, życia gum czy forsownej aktywności fizycznej.
- Standardowo przyjmuje się, że okres powstrzymanie się od jedzenia i picia wynosi od 8 do 12 godzin przed badaniem krwi.
- Zaleca się wykonywanie badań krwi na czczo w godzinach porannych, dzięki czemu znaczna część poprzedzającego badanie postu przypadnie w godzinach nocnych podczas snu.
Leki a badanie na czczo
Nie należy samodzielnie odstawiać ani zmieniać sposobu przyjmowania leków przed badaniem. Jeżeli dziecko lub dorosły przyjmuje leki na stałe, sposób ich przyjęcia w dniu pobrania należy ustalić z lekarzem kierującym lub zgodnie z instrukcją dotyczącą konkretnego badania.
Czy lipidogram trzeba wykonywać na czczo?
W profilaktycznej ocenie ryzyka sercowo-naczyniowego lipidogram może być wykonywany bez wcześniejszego pozostawania na czczo. W określonych sytuacjach – np. przy nieprawidłowym stężeniu triglicerydów, diagnostyce zaburzeń lipidowych lub monitorowaniu leczenia – lekarz może zalecić powtórzenie oznaczenia na czczo.
Dlaczego pora pobrania i podobne warunki są ważne?
Część parametrów zmienia się w ciągu dnia pod wpływem rytmu dobowego, aktywności fizycznej, stresu, snu czy posiłków. Dlatego w badaniach kontrolnych, o ile to możliwe, warto wykonywać kolejne oznaczenia o podobnej porze i w zbliżonych warunkach.
Dr n.med. Piotr Choręza
Podsumowanie – FAQ
Celem niektórych badań laboratoryjnych takich jak pomiar stężenia glukozy czy poszczególnych frakcji lipidowych jest oznaczenie „bazowego” poziomu tych substancji w organizmie. W następstwie spożywania pokarmów i napojów, zawarte w nich składniki odżywcze przenikają przez błonę bazolateralną do krwioobiegu zwiększając ich stężenie w surowicy krwi. Jednocześnie wiele badań nie jest „wrażliwych” na składniki odżywcze dostarczane do organizmu wraz z pokarmem.
Tak to prawda, pod warunkiem, że jest to badanie profilaktyczne, a nie wykonywane np. w celu monitorowania terapii leczenia zaburzeń lipidowych. Już w 2016 roku towarzystwa kardiologiczne uznały, że lipidogram nie musi być wykonywany na czczo, jeśli celem jest właśnie profilaktyczna ocena ryzyka sercowo-naczyniowego. Posiłek wpływa jedynie na wynik trójglicerydów ujętych w lipidogramie, a wartości referencyjne (normy) dla trójglicerydów pojawiające się na wyniku uwzględniają także spożycie posiłku przed badaniem.
W przypadku badań laboratoryjnych wymagających by krew została pobrana na czczo, standardowo przyjmuje się, że okres powstrzymanie się od jedzenia i picia powinien wynosić nie mniej niż 8 godzin i nie więcej niż 12 godzin.
Podczas postu poprzedzającego pobranie krwi do badań w organizmie zachodzi wiele zmian, które są kluczowe dla wiarygodności wyników. Głównym celem tego postu jest ustabilizowanie parametrów metabolicznych. Poziom glukozy, trójglicerydów i innych składników odżywczych będących przedmiotem badań obniża się i stabilizuje, co umożliwia dokładniejsze określenie ich normalnych wartości.
W przypadku badań wykonywanych na czczo w okresie poprzedzającym pobranie materiału nie należy spożywać jakichkolwiek napojów z wyłączeniem czystej, przegotowanej wody. Alkaloidy zawarte w kawie i herbacie: kofeina i teofilina czy składniki napojów dosładzanych (nawet w wersji „light”) mogą wpłynąć na wyniki niektórych badań. Ponadto poprzez diuretyczne działanie kofeiny kawa zaburzając gospodarkę wodno-elektrolitową może wpłynąć np. na wyniki oznaczenia elektrolitów.
Najpowszechniej funkcjonującym wśród pacjentów mitem związanym z badaniami krwi wykonywanymi na czczo jest przekonanie o konieczności całkowitego przestrzegania głodówki i rezygnacji z leków przed badaniem. W rzeczywistości niektóre badania jak np. oznaczenie grupy krwi, CRP czy OB nie wymagają oddania krwi na czczo. Jeśli lekarz nie zaleci inaczej to przed pobraniem krwi na czczo należy przyjąć leki zgodnie z zaleconym dawkowaniem. Przed badaniem można także pić wodę niegazowaną, co ułatwi procedurę pobrania krwi. Należy jednak unikać kawy i dosładzanych napojów.
